Deneme 18

1. Dünya'nın günlük hareketine bağlı bazı özellikler enleme göre değişirken bazıları değişmez. I. Çizgisel hız kuzeye gidildikçe artar. II. Açısal hız her enlemde aynıdır. III. Grup ve tan süresi güneye gidildikçe uzar. Türkiye'nin mutlak konumu dikkate alındığında yukarıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?

• A) Yalnız I
• B) Yalnız II ✓
• C) I ve II
• D) I ve III
• E) II ve III

Ekvator'dan kutuplara gidildikçe paralellerin çevresi küçüldüğünden çizgisel hız azalır; bu nedenle I yanlıştır. Grup ve tan süresi kuzeye doğru uzadığı için III de yanlıştır. Dünya bütün enlemlerde 24 saatte 360° döndüğünden açısal hız değişmez ve yalnız II doğrudur.

2. Yıllık yağış miktarı yaklaşık 200-500 mm olan kurak veya yarı kurak sahalara aşağıdakilerden hangisi örnek olamaz?

• A) Giresun ✓
• B) Şanlıurfa
• C) Konya
• D) Malatya
• E) Iğdır

Karadeniz kıyısındaki Giresun yılın büyük bölümünde bol yağış alır. Konya, Iğdır, Malatya ve Şanlıurfa ise Türkiye'nin az yağış alan kesimleri arasında bulunur.

3. Akdeniz iklim sahalarında ormanların tahrip edilmesiyle yaygınlaşan makiler için; I. Her mevsim yeşil kalırlar. II. Yaprakları genellikle küçük, sert ya da cilalıdır. III. Bazı türleri dikenli bir yapıya sahiptir. yargılarından hangileri doğrudur?

• A) Yalnız I
• B) II ve III
• C) I ve III
• D) Yalnız II
• E) I, II ve III ✓

Makiler yaz kuraklığına uyumlu, yıl boyunca yeşil kalan çalılardır. Küçük, sert ve cilalı yapraklar su kaybını sınırlar; bazı türlerde dikenli yapılara da rastlanır. Üç yargı da doğrudur.

4. Jeolojik süreçte Karadeniz ve Akdeniz havzaları çökerken Anadolu'nun geniş bir alan hâlinde yükselmesi aşağıdaki kavramlardan hangisiyle açıklanır?

• A) Orojenez
• B) Regresyon
• C) İzostatik denge
• D) Epirojenez ✓
• E) Transgresyon

Yer kabuğunun geniş alanlarda yavaşça yükselmesi veya çökmesine epirojenez denir. Anadolu'nun aşınarak hafiflemesiyle yükselmesi, çevredeki deniz tabanlarının tortullarla ağırlaşıp çökmesi bu harekete örnektir. İzostatik denge ise sürecin temelindeki ağırlık dengesidir.

5. İstanbul ve Çanakkale boğazları, Karadeniz ile Akdeniz havzaları arasında su alışverişi sağlar. Karadeniz'den Marmara Denizi'ne doğru sürekli yüzey akıntısı oluşmasının temel nedeni hangisidir?

• A) Karadeniz'in tuzluluk oranının Akdeniz'e göre daha düşük olması
• B) Boğazların derinlik ve genişliklerinin birbirinden farklı yapı göstermesi
• C) Karadeniz'de kıta sahanlığının dar, kıyı derinliğinin fazla olması
• D) Karadeniz'in su seviyesinin Marmara Denizi'nden daha yüksek olması ✓
• E) Ege ve Akdeniz kıyılarında buharlaşma şiddetinin çok yüksek olması

Karadeniz, bol yağış ve büyük akarsularla beslendiği için yoğun bir tatlı su girdisine sahiptir. Bu durum su seviyesini Marmara ve Ege'ye göre yükseltir. Oluşan seviye farkı, yüzey sularının boğazlardan Marmara'ya doğru akmasına yol açar. Tuzluluk ve yoğunluk farkı ise ters yönde ilerleyen alt akıntının oluşmasında etkilidir.

6. Çukurova ve Bafra gibi delta ovalarının zamanla denize doğru genişlediği görülür. Bu alanların karasal olarak büyümesinin temel nedeni nedir?

• A) Akarsu havzalarında bitki örtüsünün çok gür olması
• B) Akarsu biriktirmesinin dalga aşındırmasından fazla olması ✓
• C) Kıta sahanlığının dar olduğu alanlarda birikmenin hızlanması
• D) Kıyı şeridinde epirojenik yükselmelerin meydana gelmesi
• E) Kıyılarda gelgit genliğinin oldukça yüksek olması

Akarsuların taşıdığı alüvyon miktarı, dalga ve akıntıların uzaklaştırabildiği miktardan fazlaysa malzeme kıyıda birikir ve delta denize doğru ilerler. Sığ kıyı, geniş kıta sahanlığı ve zayıf gelgit bu birikimi kolaylaştırır. Havzadaki erozyonun fazla olması da taşınan malzemeyi artırır.

7. Karbonatlı ve sülfatlı kayaçların yer altı sularınca çözünmesiyle mağara, obruk ve düden gibi şekiller oluşur. Bu yer şekillerinin aşağıdaki yörelerden hangisinde daha yaygın olması beklenir?

• A) Ergene Havzası
• B) Yukarı Murat - Van Bölümü
• C) Çatalca - Kocaeli Bölümü
• D) Doğu Karadeniz Bölümü
• E) Teke ve Taşeli Yöreleri ✓

Kalker, jips ve kaya tuzunun çözünmesi karstik topoğrafyayı oluşturur. Mağara, obruk, lapya, dolin ve polyeler bu sürecin ürünüdür. Türkiye'de kalın kalker tabakaları Toroslar ile Teke ve Taşeli platolarında yaygın olduğundan karstik şekiller burada daha fazladır.

8. Heyelan tehlikesini azaltmak amacıyla; I. yamaçta biriken suyu drenaj kanallarıyla uzaklaştırmak, II. istinat duvarları inşa etmek, III. risk taşıyan alanlarda yerleşime izin vermemek önlemlerinden hangileri alınabilir?

• A) Yalnız I
• B) I ve II
• C) Yalnız II
• D) I, II ve III ✓
• E) I ve III

Drenaj zeminin suyla ağırlaşmasını önler, istinat duvarları yamacı destekler, riskli sahaların yerleşime kapatılması da can ve mal kaybını sınırlar. Bu nedenle üç uygulama da heyelana karşı etkili bir önlemdir.

9. Türkiye nüfusunun değişen yapısı ve yaşlanma eğilimi göz önüne alındığında aşağıdaki sonuçlardan hangisinin ortaya çıkması beklenmez?

• A) Yaşlı nüfus oranının düşmesi ✓
• B) Çocuk nüfus oranının azalması
• C) Çocuk nüfus oranının yaşlı nüfus oranından yüksek kalması
• D) Çalışma çağındaki nüfus miktarının bir süre artması
• E) Ortalama yaşam süresinin artması

Doğurganlık hızının gerilemesi çocukların nüfustaki payını azaltırken ortalama yaşam süresinin uzaması yaşlı nüfus oranını yükseltir. Bu yüzden yaşlı nüfus payının azalması, yaşlanma eğilimiyle bağdaşmaz.

10. Yayla, kom ve oba gibi geçici köy altı yerleşmeleri belirli ortak özelliklere sahiptir. Aşağıdakilerden hangisi bu yerleşmelerin ortak özelliklerinden biri değildir?

• A) Yılın sadece belirli dönemlerinde kullanılması
• B) Tarımsal üretimin pazar amaçlı ve yoğun yapılması ✓
• C) Genellikle yüksek ve engebeli alanlarda kurulması
• D) İdari açıdan bir köy muhtarlığına bağlı olmaları
• E) Temel ekonomik faaliyetin hayvancılık olması

Geçici köy altı yerleşmeleri yılın belirli dönemlerinde, çoğunlukla hayvancılık amacıyla kullanılır ve idari olarak bir köye bağlıdır. Yüksek ve engebeli alanlarda yaygın olabilirler. Yoğun ve pazara dönük tarım ise bu yerleşmelerin ortak özelliği değildir.

11. Çevresinden farklı iklim koşullarına sahip dar alanlarda özel tarım ürünlerinin yetişebilmesine mikroklima etkisi denir. Aşağıdaki yöre-ürün eşleştirmelerinden hangisi mikroklima örneği değildir?

• A) Rize çevresinde turunçgil tarımının yapılması
• B) Alanya ve Anamur çevresinde muz yetiştirilmesi
• C) Edremit Körfezi'nde zeytin tarımının yaygın olması ✓
• D) Iğdır Ovası'nda pamuk yetiştiriciliğinin görülmesi
• E) Artvin Yusufeli'nde zeytin ağaçlarının bulunması

Rize'de turunçgil, Yusufeli'nde zeytin ve Iğdır Ovası'nda pamuk yetişmesi çevrelerinden farklı yerel iklim koşullarıyla açıklanır. Alanya ve Anamur'daki muz üretiminde de korunaklı ve sıcak kıyı koşulları etkilidir. Edremit Körfezi ise zeytinin Türkiye'deki doğal ve yaygın yetişme alanlarından biridir; bu nedenle mikroklima örneği sayılmaz.

12. Pamuk gelişme döneminde suya, olgunlaşma ve hasat döneminde ise kuraklığa ihtiyaç duyar. Buna göre; I. Doğu Karadeniz kıyıları, II. Konya Yöresi, III. Çukurova Deltası yörelerinden hangilerinde yaz yağışlarının fazlalığı pamuk tarımını doğrudan engeller?

• A) Yalnız I ✓
• B) Yalnız II
• C) I ve II
• D) I ve III
• E) II ve III

Doğu Karadeniz'de yaz yağışları pamuk kozalarının olgunlaşıp açılmasını engeller. Konya'da temel sınırlayıcı yaz yağışı değil sıcaklık koşullarıdır. Çukurova ise sıcak ve kurak yazlarıyla pamuk için elverişlidir. Yalnız I doğrudur.

13. Yer altındaki sıcak suların faylar boyunca yüzeye çıkmasıyla jeotermal enerjiden yararlanılır. Önemli jeotermal merkezlerden Sarayköy hangi ilimizdedir?

• A) Denizli ✓
• B) Çanakkale
• C) İzmir
• D) Manisa
• E) Aydın

Sarayköy, Denizli sınırlarında bulunan önemli bir jeotermal enerji merkezidir. Aydın-Germencik, Manisa ve Çanakkale-Tuzla da jeotermal kaynakların değerlendirildiği başlıca alanlar arasındadır.

14. Kastamonu'nun Küre ve Rize'nin Çayeli çevresinde ortak olarak çıkarılan maden hangisidir?

• A) Antimon
• B) Krom
• C) Çinko
• D) Bakır ✓
• E) Boksit

Küre ile Çayeli, Türkiye'nin başlıca bakır yataklarının bulunduğu merkezler arasındadır. Her iki yörede de metalik maden üretiminde bakır önem taşır.

15. Kâğıt sanayisinde bol su kullanılması ve tomruk taşıma maliyetinin yüksek olması, tesislerin genellikle ormanlık alanların yakınında kurulmasına yol açar. Buna göre orman varlığı da dikkate alındığında, aşağıdaki illerin hangisinde kâğıt sanayisinin gelişmesi beklenmez?

• A) Zonguldak
• B) Mersin
• C) Rize ✓
• D) Muğla
• E) Kastamonu

Kâğıdın temel ham maddesi ağaçtır ve selüloz işlenirken bol miktarda tatlı su kullanılır. Bu nedenle geleneksel tesisler ormanlık alanlara yakın kurulmuştur. Çaycuma, Taşköprü, Dalaman ve Taşucu bu kuruluş yerlerine örnektir. Rize orman bakımından zengin olsa da çok engebeli arazi tomrukların taşınmasını zorlaştırır ve maliyeti artırır. Sanayi altyapısının da sınırlı olması nedeniyle burada kâğıt sanayisi gelişmemiştir.

16. Ağır sanayi tesislerinin yer seçiminde ham madde, enerji ve ulaşım koşulları etkili olabilir. I. Seydişehir Alüminyum Tesisleri II. Samsun Bakır İzabe Tesisleri III. Murgul Bakır İşletmeleri Yukarıdaki tesislerden hangisinin kuruluşunda ham maddeye yakınlık belirleyici değildir?

• A) Yalnız I
• B) Yalnız II ✓
• C) Yalnız III
• D) I ve II
• E) II ve III

Seydişehir tesisi boksit, Murgul tesisi bakır yataklarına yakın kurulmuştur. Samsun'da bakır çıkarılmaz; cevher başka alanlardan taşınır ve tesisin yer seçiminde liman ulaşımı belirleyicidir. Bu nedenle yalnız II'de ham maddeye yakınlık gözetilmemiştir.

17. Türkiye'de demiryolu ulaşımını hızlandırmak amacıyla yüksek hızlı tren hatları geliştirilmiştir. Aşağıdaki şehirlerden hangisine YHT ile yolcu taşımacılığı yapılmaktadır?

• A) Gaziantep
• B) Kayseri
• C) Antalya
• D) Bursa
• E) Sivas ✓

YHT ağı Ankara merkezli gelişmiştir. Ankara'dan Eskişehir, İstanbul, Konya ve Karaman'a; Kırıkkale ve Yozgat üzerinden de Sivas'a sefer yapılır. Bursa ve İzmir hatlarında çalışmalar sürerken Antalya ve Kayseri'ye aktif YHT bağlantısı bulunmamaktadır.

18. Neolitik Dönem'de köy yaşamından kent düzenine geçişin önemli örneklerinden sayılan ve 2012'de UNESCO listesine giren yerleşme hangisidir?

• A) Göbeklitepe
• B) Kültepe
• C) Çatalhöyük ✓
• D) Alacahöyük
• E) Truva

Konya'da bulunan Çatalhöyük, Neolitik yerleşim biçimi ve erken kentleşmeye ait izleriyle tanınır. Arkeolojik alan 2012 yılında UNESCO Dünya Miras Listesi'ne kabul edilmiştir.