Deneme 22

1. Türkiye kıyılarında fiyort ve skyer tipi kıyıların bulunmaması, ülkenin mutlak (matematik) konumuyla doğrudan ilişkilidir. Bu durum aşağıdakilerden hangisiyle açıklanabilir?

• A) Kıyılarda güçlü gelgit akıntılarının etkili olmaması
• B) Üçüncü Jeolojik Zaman'da toptan yükselmeye uğraması
• C) Dağların kıyı çizgisine paralel uzanması
• D) Kıyı derinliğinin kısa mesafelerde aniden artması
• E) Orta kuşakta buzulların deniz seviyesine inememesi ✓

Fiyort ve skyer kıyıları, buzul vadilerinin deniz suları altında kalmasıyla oluşur ve daha çok kutuplara yakın enlemlerde görülür. Türkiye, matematik konumu nedeniyle orta kuşakta bulunduğundan buzullar deniz seviyesine kadar inemez. Bu yüzden ülkemiz kıyılarında fiyort ve skyer oluşmamıştır. Dağların kıyıya paralel uzanması boyuna kıyıları, gelgit genliğinin düşük olması ise haliçli kıyıların görülmemesini açıklayan farklı durumlardır.

2. Türkiye'de bakı etkisi nedeniyle güney yamaçlar genellikle daha sıcaktır. Buna rağmen kışın Doğu Karadeniz dağlarının kuzey yamaçları güney yamaçlardan daha sıcak olabilir. Bu farklılığın temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Denizel hava kütlelerinin ılımanlaştırıcı etkisi ✓
• B) Güney yamaçlarda güneş ışınlarının geliş açısının daralması
• C) Kuzey yamaçlarda fön rüzgârlarının etkili olması
• D) Kuzey yamaçlarda bitki örtüsünün daha gür olması
• E) Karasal hava kütlelerinin kuzeye doğru sokulması

Doğu Karadeniz dağlarının kuzey yamaçları denize dönüktür. Denizden gelen ılıman hava kışın sıcaklığın fazla düşmesini engellerken güney yamaçlarda karasallık güçlenir. Böylece denizellik, bu alanda bakı etkisine üstün gelir.

3. Türkiye'nin 36°-42° kuzey enlemleri arasında yer almasının iklimsel sonuçları düşünüldüğünde hangisi enlem konumuyla açıklanamaz?

• A) Güneyden esen rüzgârların sıcaklığı artırması
• B) Cephe sistemlerinin etkili olması
• C) Kısa mesafelerde farklı iklim özelliklerinin görülmesi ✓
• D) Dört mevsimin belirgin olarak yaşanması
• E) Sıcak ve soğuk karakterli basınç merkezlerinin etkisinde kalması

Bu enlemler Türkiye'nin Kuzey Yarım Küre'deki Orta Kuşak'ta bulunduğunu gösterir. Kısa mesafelerde iklimin değişmesi ise daha çok yükselti, denizellik ve yer şekillerinin çeşitliliğinden kaynaklanır.

4. Yükselti arttıkça sıcaklık düştüğü için ormanlar belirli bir seviyeden sonra alpin çayırlara dönüşür. Aşağıdaki dağlardan hangisinde orman üst sınırı daha yüksek rakıma ulaşır?

• A) Küre Dağları
• B) Bolkar Dağları ✓
• C) Yıldız Dağları
• D) Kaz Dağları
• E) Canik Dağları

Orman üst sınırını büyük ölçüde yaz sıcaklıkları belirler. Güneyde yer alan Bolkar Dağları enlem etkisiyle kuzeydeki dağlardan daha sıcaktır; ağaçlar daha yüksek seviyelere çıkabilir. Küre, Canik, Yıldız ve Kaz dağlarında kuzeyde bulunmanın etkisiyle üst sınır daha alçaktır.

5. Eski jeolojik dönemlerden kalan sert ve aşınmaya dirençli kütleler masif olarak adlandırılır. Aşağıdakilerden hangisi Türkiye'deki masiflere örnek gösterilemez?

• A) Toros Dağları ✓
• B) Kaz Dağları
• C) Uludağ
• D) Yıldız Dağları
• E) Sultan Dağları

Sultan, Kaz ve Yıldız dağlarıyla Uludağ eski masif kütleler arasında değerlendirilir. Toroslar ise Alp-Himalaya dağ oluşumu sırasında meydana gelmiş genç kıvrım dağlarıdır.

6. Türkiye'nin önemli tarım alanlarından Çukurova, Bafra ve Çarşamba ovalarının oluşumları ve özellikleri düşünüldüğünde aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

• A) Mineral yönünden zengin alüvyal topraklara sahiptirler.
• B) Bulundukları kıyılarda deniz derinliği oldukça fazladır. ✓
• C) Akarsu biriktirmesi sonucu meydana gelmişlerdir.
• D) Oluşumlarında gelgit genliğinin düşük olması etkilidir.
• E) Tarımsal üretim potansiyelleri oldukça yüksektir.

Çukurova, Bafra ve Çarşamba Türkiye'nin büyük delta ovalarındandır. Delta oluşabilmesi için kıyının sığ, kıta sahanlığının geniş ve gelgit etkisinin zayıf olması gerekir. Derin kıyılarda alüvyonlar tabanda kalır ve yüzeye ulaşamaz. Bu ovalar alüvyal toprakları sayesinde tarımsal açıdan oldukça verimlidir.

7. Aşağıdaki doğrultulardan hangisine ait yükselti profilinde kısa bir mesafe içinde daha büyük yükselti farkı görülür?

• A) Edirne Ovası - Meriç Nehri kıyısı
• B) Ergene Havzası - Marmara Denizi kıyısı
• C) Şanlıurfa Platosu - Harran Ovası
• D) Rize kıyıları - Kaçkar Dağları'nın zirveleri ✓
• E) Konya Ovası - Tuz Gölü kıyısı

Kaçkar Dağları Rize kıyılarının hemen arkasında hızla yükselerek 3.900 metreyi aşan zirvelere ulaşır. Bu yüzden kıyı ile dağların zirvesi arasında kısa mesafede büyük yükselti farkı oluşur.

8. Fizyolojik nüfus yoğunluğu, toplam nüfusun ekili ve dikili tarım alanlarına bölünmesiyle hesaplanır. Yer şekilleri ve nüfus özellikleri dikkate alındığında aşağıdaki illerin hangisinde bu değerin daha düşük olması beklenir?

• A) Hakkâri
• B) Konya ✓
• C) İstanbul
• D) Rize
• E) Artvin

İstanbul'da toplam nüfus çok fazladır; Rize, Artvin ve Hakkâri'de ise tarım alanları dardır. Bu durum fizyolojik yoğunluğu yükseltir. Konya'nın geniş tarım alanları hesaplamadaki paydayı büyüttüğünden fizyolojik yoğunluk daha düşük çıkar.

9. Geniş düzlüklerde kurulan bu sürekli köy altı yerleşmelerinde tarım ve hayvancılık modern yöntemlerle, ticari amaçla yapılır. Ergene, Çukurova ve Kıyı Ege'de yaygındır. Özellikleri verilen yerleşme tipi hangisidir?

• A) Kom
• B) Ağıl
• C) Mezra
• D) Çiftlik ✓
• E) Divan

Çiftlikler, düz ve geniş arazilerde modern yöntemlerle ticari üretim yapılan sürekli yerleşmelerdir. Ulaşım ve pazarlama olanaklarının geliştiği Ergene, Çukurova ve Kıyı Ege gibi alanlarda yaygındır.

10. GAP kapsamında Fırat ve Dicle üzerinde oluşturulan geniş baraj gölleri, Güneydoğu Anadolu'nun fiziki ve beşerî özelliklerinde değişim yaratmıştır. Bu değişimin en belirgin sonucu hangisidir?

• A) Yeraltı su seviyesinin belirgin bir şekilde düşmesi
• B) Su yüzeylerinin genişlemesiyle mikroklima alanlarının oluşması ✓
• C) Kırsal kesimden kentlere yönelik göç hareketlerinin hızlanması
• D) Akarsuların taşıdığı alüvyon miktarının kıyılarda artış göstermesi
• E) Tarım alanlarında nadas uygulamasının yaygınlaşması

Geniş baraj gölleri çevredeki nemi artırarak yerel ölçekte iklimi yumuşatır ve mikroklima etkisi oluşturur. Sulamanın gelişmesi nadası azaltır, tarımsal üretimi artırır ve göçü yavaşlatabilir. Barajlar alüvyonları tuttuğu için kıyıya ulaşan malzemeyi artırmaz, azaltır.

11. Turunçgiller kış ılıklığı ister ve dona karşı hassastır. Buna göre; I. Çukurova, II. Rize ve çevresi, III. Ergene Havzası, IV. Şanlıurfa ve çevresi yörelerinden hangileri turunçgil tarımına uygundur?

• A) I ve II ✓
• B) I ve III
• C) II ve III
• D) II ve IV
• E) III ve IV

Çukurova'da Akdeniz iklimi kışları ılık tutar. Rize çevresindeki korunaklı mikroklima koşulları da turunçgil yetişmesine imkân verir. Ergene ile Şanlıurfa'da kış donları görülebildiğinden doğal koşullar uygun değildir. I ve II doğrudur.

12. Sulu ve bataklık alanlara uyum sağlayan, yağlı sütü nedeniyle yoğurt ve kaymak üretiminde tercih edilen büyükbaş hayvan türü hangi yörede yaygındır?

• A) Gelibolu Yarımadası ve Kapadokya Yöresi
• B) Erzurum Platosu ve Menteşe Yöresi
• C) Çukurova ve Teke Yarımadası
• D) Konya Havzası ve Şanlıurfa Platosu
• E) Samsun ve Diyarbakır çevresi ✓

Manda sulak ve bataklık çevrelere uyumludur; yağ oranı yüksek sütü kaymak ve yoğurt yapımında kullanılır. Samsun ve Diyarbakır, Türkiye'de manda yetiştiriciliğinin öne çıktığı illerdendir.

13. Kolay işlenebilen; takı, tespih ve küçük heykel yapımında kullanılan bu taşın Türkiye'deki önemli yatakları Eskişehir çevresindedir. Özellikleri verilen yer altı kaynağı hangisidir?

• A) Boksit
• B) Trona
• C) Lüle taşı ✓
• D) Oltu taşı
• E) Feldispat

Lüle taşı yumuşak ve kolay işlenebilir yapısıyla tespih, küçük heykel ve süs eşyalarında kullanılır. Başlıca yatakları Eskişehir çevresindedir. Kullanım alanı bakımından oltu taşına benzese de oltu taşı Erzurum çevresinde çıkarılır.

14. Doğada çoğunlukla birlikte bulunan kurşun ve çinko, galvanizleme ve akü üretiminde kullanılır. Bu madenlerin birlikte çıkarıldığı önemli merkezler hangileridir?

• A) Eskişehir (Seyitgazi) - Kütahya (Emet)
• B) Sivas (Divriği) - Malatya (Hekimhan)
• C) Artvin (Murgul) - Kastamonu (Küre)
• D) Kayseri (Zamantı) - Elazığ (Keban) ✓
• E) Konya (Seydişehir) - Antalya (Akseki)

Çinko paslanmayı önleyen galvaniz kaplamada, kurşun ise akü yapımında kullanılır. Bu iki maden Türkiye'de Kayseri'nin Zamantı yöresi ile Elazığ'ın Keban çevresinde birlikte çıkarılır.

15. Gıda sanayisi tesisleri taşıma maliyetini ve ürün kaybını azaltmak için çoğunlukla üretim alanlarına yakın kurulur. Aşağıdaki fabrika-il eşleştirmelerinden hangisinde bu durum etkili değildir?

• A) İstanbul - Konserve fabrikası ✓
• B) Konya - Şeker fabrikası
• C) Giresun - Fındık işleme tesisi
• D) Edirne - Ayçiçek yağı fabrikası
• E) Rize - Çay işleme tesisi

Rize'deki çay, Konya'daki şeker, Edirne'deki yağ ve Giresun'daki fındık tesisleri ham madde alanlarına yakındır. İstanbul'daki konserve sanayisi ise ham maddeden çok büyük nüfusun oluşturduğu pazar avantajına bağlı gelişmiştir.

16. Karadeniz ve Akdeniz'de dağların kıyıya paralel uzanması, kıyı ile iç kesimler arasındaki ulaşımı ve ticareti etkiler. Aşağıdakilerden hangisi bu durumun sonuçlarından biri değildir?

• A) Limanların iç kesimlerle olan ticaret hacminin daralması
• B) Yol yapımında tünel ve viyadük kullanım oranının artması
• C) Kıyı ile iç kesimler arasında tarımsal ürün farklılığının azalması ✓
• D) Kara yolu güzergahlarının genellikle doğu-batı doğrultusunda uzanması
• E) Ulaşım ağının doğal geçitlere ve vadi boylarına sıkışması

Dağların kıyıya paralel uzanması tünel ve viyadük ihtiyacını artırır, limanların hinterlandını daraltır ve ulaşımı çoğunlukla doğu-batı yönüne zorlar. Deniz etkisinin içeri girememesi kıyı ile iç kesimler arasında iklim farkını büyütür. Bu nedenle tarımsal ürün çeşitliliği arasındaki fark azalmaz, artar.

17. Bazı sanayi ürünleri Türkiye'nin ihracatında yüksek döviz geliri sağlar. I. Motorlu kara taşıtları ve parçaları II. Kimyevi maddeler ve mamulleri III. Ham petrol ve doğal gaz Yukarıdakilerden hangileri başlıca ihracat grupları arasındadır?

• A) Yalnız I
• B) Yalnız II
• C) I ve II ✓
• D) I ve III
• E) II ve III

Motorlu kara taşıtları ve kimyevi ürünler Türkiye'nin yüksek gelir sağlayan ihracat grupları arasındadır. Ham petrol ve doğal gaz ise yerli üretimin yetersizliği nedeniyle daha çok ithal edilen enerji kaynaklarıdır. I ve II doğrudur.

18. Yatak eğiminin daha düşük olması nedeniyle aşağıdaki akarsulardan hangisinin rafting potansiyeli diğerlerine göre daha sınırlıdır?

• A) Çoruh Nehri
• B) Fırtına Deresi
• C) Dragon Çayı
• D) Dim Çayı
• E) Susurluk Çayı ✓

Rafting faaliyetleri için akış hızı ve yatak eğimi yüksek akarsular daha uygundur. Susurluk Çayı'nın eğimi diğer seçeneklerden düşük olduğu için rafting bakımından daha sınırlı bir potansiyele sahiptir.