Osmanlı Kültür ve Uygarlığı 4

1. Osmanlı toprak düzeninde devlete ait olan miri arazilerin, elde edilen vergi gelirlerinin büyüklüğüne göre Has, Zeamet ve Tımar şeklinde üç ana bölüme ayrıldığı sistemin adı aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Dirlik Sistemi ✓
• B) Vakıf Sistemi
• C) İltizam Sistemi
• D) Müsadere Sistemi

Dirlik ('geçimlik') Sistemi, Miri arazilerin gelirlerinin, devlete hizmet karşılığı (asker besleme veya maaş olarak) görevlilere verilmesidir. Geliri 100.000 akçeden fazla olanlara 'Has' (Padişah, Veziriazam), 20.000-100.000 arası olanlara 'Zeamet' (Subaşı, Alaybeyi), 20.000'den az olanlara 'Tımar' (Sipahi) denirdi.

2. Şehzadelerin devlet idaresinde tecrübe kazanmaları için uygulanan 'sancağa çıkma' geleneğine son veren Osmanlı padişahı kimdir?

• A) II. Selim
• B) III. Mehmet ✓
• C) I. Ahmet
• D) I. Murat

Sancağa çıkma uygulamasını kaldıran padişah III. Mehmet'tir. Kendisi sancağa çıkarak tahta geçen son padişahtır. Tahta geçtikten sonra bu uygulamaya son vermiş ve şehzadeleri sarayda (Şimşirlik/Kafes) gözetim altında tutmaya başlamıştır. Oğlu I. Ahmet ise sancağa çıkmadan tahta geçen ilk padişah olmuştur. Dolayısıyla, sancağa çıkma geleneğini kaldıran padişah III. Mehmet iken; sancağa gitmeden tahta çıkan ilk padişah I. Ahmet'tir.

3. Osmanlı finans tarihinde bir ilk olarak kabul edilen modern nitelikteki 'Bank-ı Dersaadet' adlı banka, aşağıdaki dönemlerin hangisinde faaliyete geçirilmiştir?

• A) Meşrutiyet Dönemi
• B) Tanzimat Dönemi ✓
• C) II. Mahmut Dönemi
• D) Lale Devri

Bank-ı Dersaadet (1847), Tanzimat Dönemi'nde Sultan Abdülmecid zamanında kurulmuştur. İstanbul'daki Galata Bankerleri tarafından kurulan bu banka, Osmanlı'nın ilk modern bankasıdır. (Bank-ı Osmani-i Şahane (Osmanlı Bankası) ise 1856'da kurulan İngiliz-Fransız ortaklı merkez bankasıdır).

4. Osmanlı ticaret hayatında un, yağ, bal gibi tek bir cins tüketim maddesinin toptan ticaretinin yapıldığı, fiyatların belirlenip dağıtımın sağlandığı hal benzeri merkezlere ne isim verilmektedir?

• A) İmaret
• B) Kapan ✓
• C) Bedesten
• D) Arasta

Kapan (Kapan-ı Dakik - Un Kapanı, Kapan-ı Asel - Bal Kapanı), şehre gelen temel gıda maddelerinin toptan dağıtımının yapıldığı, vergilendirildiği ve fiyatlarının belirlendiği (narh) büyük toptancı halleriydi.

5. Osmanlı hukuk ve idari sisteminde askeri, mali veya idari kuralları ihlal edenlere verilecek cezai müeyyideleri (yaptırımları) barındıran hukuki belgelere ne ad verilir?

• A) Beratname
• B) Yasakname ✓
• C) Ahitname
• D) Adaletname

Suç ve ceza hükümlerini içeren belgelere Yasakname denir.

6. Ünlü Macar tarihçi Lajos Fekete'nin 'Türkler Macar halkına iş imkânı sağladı, dinlerinde serbest bıraktı' şeklindeki tespiti, Osmanlı Devleti'nin fethedilen bölgelerde uyguladığı hangi temel stratejiyi işaret etmektedir?

• A) Millet sistemi
• B) Devşirme
• C) İstimalet ✓
• D) Töre

Hoşgörü ve halkı serbest bırakma politikası İstimalet'tir.

7. Osmanlı hanedanında padişahın erkek çocuklarının (şehzadelerin) yönetim becerisi elde etmeleri maksadıyla sancakbeyi sıfatıyla atandıkları idari birimlere ne denilmekteydi?

• A) Sancak ✓
• B) Kaza
• C) Vilayet
• D) Tımar

Sancak Sistemi (Sancağa Çıkma), Kuruluş ve Yükselme dönemlerinin temel eğitim metoduydu. Şehzadeler, 'Lala' denilen tecrübeli devlet adamlarının gözetiminde Manisa, Amasya, Trabzon gibi sancaklarda valilik yaparak devlet yönetmeyi öğrenirlerdi. Bu sisteme III. Mehmet son vermiş; sancağa gitmeden tahta çıkan ilk padişah ise I. Ahmet olmuştur.

8. Osmanlı kültüründe harflere estetik bir biçim vererek ortaya çıkarılan geleneksel 'güzel yazı yazma sanatı' aşağıdakilerden hangisiyle isimlendirilir?

• A) Ebru
• B) Tezhip
• C) Hat ✓
• D) Minyatür

Hat sanatı (Hüsn-i Hat), Arap harfleriyle estetik ölçülere bağlı kalarak güzel yazı yazma sanatıdır. Bu sanatı icra edenlere 'Hattat' denir. Amasyalı Şeyh Hamdullah, klasik dönemin en büyük hattatlarından biri kabul edilir.

9. Osmanlı hiyerarşisinde Padişah'ın mutlak vekili konumundaki Sadrazamın (Veziriazam) hem resmi ikametgahı olan hem de devletin ana yönetim merkezi sayılan yapıya ne isim verilirdi?

• A) Topkapı Sarayı
• B) Bab-ı Ali ✓
• C) Enderun Mektebi
• D) Tersane-i Amire

Bab-ı Ali ('Yüce Kapı') veya Paşa Kapısı, Veziriazamın resmi konutu ve Divan toplantıları dışındaki günlük devlet işlerinin yürütüldüğü yerdi. Zamanla tüm Osmanlı hükümetinin (bürokrasi) merkezi haline gelmiştir.

10. Esnaf örgütlenmesi olan Lonca Teşkilatı bünyesinde, mesleki kalfalık ve ustalık sürecini tamamlayan liyakatli kişilere yeni bir dükkân veya iş yeri açma izninin verilmesi hangi kavramla ifade edilir?

• A) İaşecilik
• B) İltizam
• C) Gedik ✓
• D) Ehl-i hibre

Gedik Hakkı, ihtiyaç duyulduğunda gerekli mesleki yeterliliğe sahip olan kişilerin dükkân açma hakkıdır.

11. Osmanlı maliyesinde, devlete ait bir mukataanın (vergi kaynağının) belirli bir bedel karşılığında ve açık artırma usulüyle peşin olarak şahıslara kiralanması uygulamasına ne denir?

• A) Tımar Sistemi
• B) İltizam Sistemi ✓
• C) Millet Sistemi
• D) Devşirme Sistemi

İltizam Sistemi, özellikle Tımar sisteminin bozulduğu 17. yüzyıldan itibaren yaygınlaşmıştır. Devlet, nakit para ihtiyacını karşılamak için eyaletlerin (özellikle Salyaneli) vergi gelirlerini peşin olarak satardı. Bu ihaleyi kazanan kişiye 'Mültezim' denirdi.

12. Klasik Osmanlı kitap sanatlarında, başta Kur'an-ı Kerim olmak üzere değerli el yazması eserlerin sayfalarını altın yaldız ve çeşitli renklerle bezeleyerek süsleme işine ne ad verilmektedir?

• A) Tezhip ✓
• B) Minyatür
• C) Ciltçilik
• D) Ebru

Tezhip, 'altınlama' anlamına gelir. El yazması kitapların sayfalarını, özellikle sayfa kenarlarını, bölüm başlıklarını ve hat levhalarının etrafını altın yaldız ve çeşitli renkler kullanarak (genellikle bitkisel motiflerle) süsleme sanatıdır. Yapanlara 'Müzehhip' denir.

13. Yeniçeri Ocağı'nın ve ona bağlı Mehterhane'nin lağvedilmesinin ardından Sultan II. Mahmut tarafından Avrupa usullerine uygun olarak kurulan modern askeri mızıka okulunun ismi nedir?

• A) Mehterhane
• B) Mızıka-i Hümayun ✓
• C) Darülelhan
• D) Enderun

Mızıka-i Hümayun (1828), Mehterhane'nin yerine kurulan modern bando okuludur. Başına İtalyan müzisyen Donizetti Paşa getirilmiş ve ilk milli marşlar (Mahmudiye Marşı) bu dönemde bestelenmiştir. Bu, müzikte Batılılaşmanın en önemli adımıdır.

14. Devşirme kökenli askerlerden seçilerek oluşturulan, sefer sırasında doğrudan padişahın otağını ve saltanat sancaklarını korumakla görevli merkez ordusu atlı birliklerine ne ad verilirdi?

• A) Tımarlı Sipahiler
• B) Yeniçeriler
• C) Kapıkulu Süvarileri ✓
• D) Akıncılar

Kapıkulu Süvarileri (veya 'Altı Bölük Halkı'), Kapıkulu ordusunun atlı kısmıdır. Silahdar, Sipah, Sağ Ulufeciler, Sol Ulufeciler, Sağ Garipler, Sol Garipler olarak altı bölüğe ayrılırlardı. Savaşta padişahın otağını (çadırını) ve sancağını koruyan en elit birliklerdi.

15. Osmanlı Devleti'nin ilk dönemlerinde asker ihtiyacını karşılamak için harpte ele geçirilen esirlerin beşte birinin padişahın payı sayılarak orduya alınması usulüne ne denmektedir?

• A) Pençik Sistemi ✓
• B) İltizam Sistemi
• C) Gulam Sistemi
• D) Tımar Sistemi

Pençik ('beşte bir') sistemi, I. Murad döneminde (Ankara Savaşı'ndan önce) uygulanmıştır. Savaşta alınan esirlerin beşte birinin asker olarak yetiştirilmesi esasına dayanırdı. Fetret Devri'nden sonra esir alımı zorlaşınca, bu sistem Balkanlardaki Hristiyan tebaadan çocukların alınmasına (Devşirme) dönüşmüştür.

16. Osmanlı İmparatorluğu'nun uyguladığı karma hukuk sisteminin omurgasını oluşturan iki temel dayanak (hukuk kaynağı) aşağıdakilerden hangileridir?

• A) Roma Hukuku ve Bizans Hukuku
• B) Şer'i Hukuk ve Örfi Hukuk ✓
• C) Fetva ve Ferman
• D) Töre ve Kanun

Osmanlı Hukuku ikili (dualist) bir yapıya sahipti: 1. Şer'i Hukuk: Kaynağı İslam (Kur'an, Sünnet, İcma, Kıyas) olan hukuktu. 2. Örfi Hukuk: Kaynağı Padişahın iradesi (Ferman, Kanunname) ve eski Türk gelenekleri (Töre) olan hukuktu. Bu ikisi birbiriyle çelişmemek zorundaydı.

17. Osmanlı askeri sisteminde zamanla meydana gelen bozulmaları gidermek amacıyla atılan adımlar değerlendirildiğinde, aşağıdakilerden hangisi askeri alandaki bir ıslahat hareketi sayılamaz?

• A) Nizam-ı Cedit ordusunun kurulması
• B) Yeniçeri Ocağının kaldırılması
• C) Teknik subay okullarının açılması
• D) Ekber ve erşet sisteminin getirilmesi ✓

Ekber ve erşet sistemi veraset (tahta geçiş) sistemiyle ilgilidir, askeri ıslahat değildir.

18. Osmanlı maliyesinde savaş, sel, yangın veya deprem gibi devleti zora sokan olağanüstü dönemlerde geçici olarak toplanan (fakat sonradan kalıcılaşan) vergi türü aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Avarız ✓
• B) Çift Resmi
• C) Öşür
• D) Cizye

Avarız vergisi, başlangıçta sadece deprem, sel, savaş gibi olağanüstü durumlarda toplanan bir vergi iken, 17. yüzyıldan (Duraklama) itibaren devletin artan nakit ihtiyacı nedeniyle sürekli hale getirilmiştir.

19. Tunç yahut demirden imal edilen, içi barut ve patlayıcı doldurulmuş küre şeklindeki el bombalarını veya havan mermilerini üretip cephede kullanan Kapıkulu askerî sınıfı hangisidir?

• A) Yeniçeri
• B) Cebeci
• C) Humbara ✓
• D) Akıncılar

Humbara, demir veya tunçtan dökülmüş el bombası anlamına gelir. Bu bombaları yapan ve kullanan ocağa Humbaracı Ocağı denir.

20. Osmanlı ekonomisinde madeni para geleneğini kırarak piyasaya sürülen ilk kağıt para (Kaime) uygulaması, aşağıdaki hükümdarların hangisinin saltanat yıllarında gerçekleşmiştir?

• A) II. Abdülhamid
• B) Abdülmecid ✓
• C) Abdülaziz
• D) II. Mahmut

İlk Osmanlı kağıt parası olan 'Kaime-i Mutebere-i Nakdiyye' (veya kısaca Kaime), Tanzimat Dönemi'nde, Sultan Abdülmecid zamanında (1840) Kırım Savaşı'nın finansmanı için çıkarılmıştır.

21. Osmanlı hukukunda, haksız kazanç sağladığı tespit edilen devlet ricalinin veya vefat eden üst düzey görevlilerin mallarına devlet hazinesi adına el konulması işlemine ne ad verilir?

• A) İstimalet
• B) Müsâdere ✓
• C) İcazetnâme
• D) Pençik

Devletin mala el koyması usulüne Müsadere denir.

22. Osmanlı askeri teşkilatlanması incelendiğinde, aşağıda verilen birliklerden hangisi doğrudan merkeze bağlı maaşlı Kapıkulu piyadeleri (yayaları) arasında sayılamaz?

• A) Topçular
• B) Akıncılar ✓
• C) Lağımcılar
• D) Yeniçeriler

Akıncılar Eyalet Askerleri sınıfındadır Kapıkulu (Merkez) askeri değildir.

23. Yavuz Sultan Selim'in Ermeni cemaatine yönelik 'İbadetlerinizde serbestsiniz, hiç kimse inancınıza müdahale etmeyecektir' minvalindeki devlet güvencesi içeren buyruğu, aşağıdaki diplomatik/hukuki belge türlerinden hangisine bir örnektir?

• A) Adaletnâme
• B) Amannâme
• C) Ahitnâme ✓
• D) Müsadere

Devletin gayrimüslim tebaaya veya yabancı devletlere dini serbestiyet, can ve mal güvenliği gibi konularda verdiği taahhütleri ve kalıcı imtiyazları içeren hukuki metinlere 'Ahitnâme' (Ahd: Söz verme, yemin) denir. 'Amannâme' ise savaşta aman dileyerek (teslim olarak) sığınan düşmana veya isyancılara can güvenliği garantisi vermek amacıyla düzenlenen belgelerdir. Soruda bir cemaate verilen kalıcı hak ve inanç güvencesi (sözü) kastedildiği için cevap Ahitnâme'dir.

24. Tımar sisteminde tarımsal üretimin kesintiye uğramasını engellemek amacıyla, kendisine tahsis edilen toprağı hiçbir haklı gerekçe göstermeden üç yıl art arda boş bırakan reayadan (köylüden) tahsil edilen verginin/cezanın adı nedir?

• A) Avarız
• B) Haraç
• C) Çiftbozan ✓
• D) İspenç

Çiftbozan vergisi, Tımar sisteminin devamlılığı için kritik öneme sahipti. Devletin amacı, üretimin (tarım) sürekliliğini sağlamaktı. Toprağı ekmeyerek 'çiftini bozan' köylü, bu ceza vergisini ödemek zorundaydı.

25. Osmanlı savaş gücünün omurgasını oluşturan, devlet hazinesinden maaş almak yerine dirlik arazilerinin gelirleriyle geçinen ve Eyalet Askerleri içindeki en büyük atlı zümreyi meydana getiren birliklere ne ad verilirdi?

• A) Yeniçeriler
• B) Cebeciler
• C) Tımarlı Sipahiler ✓
• D) Akıncılar

Tımarlı Sipahiler, Osmanlı ordusunun ana gücünü ve en kalabalık atlı (süvari) sınıfını oluştururdu. Devletten maaş almaz, Tımar (Dirlik) toprağının geliriyle geçinir ve karşılığında 'Cebelü' denilen atlı askerleri beslerlerdi. Taşrada (eyaletlerde) bulunurlardı.